مقدمه :
در راستاي تحقق بند ( 4 ) اصل سوم قانون اساسي ، مبني بر « تقويت روح بررسي و تتبع و ابتكار در تمام زمينه هاي علمي ، فني ، فرهنگي و اسلامي از طريق تأسيس مراكز تحقيق و تشويق محققان » و پيشبرد اهداف آموزشي ، « سازمان پژوهش هاي علمي و صنعتي ايران » پس از انقلاب اسلامي در سال 1359 تأسيس شد . اين سازمان در جهت شناسايي ، رشد و پرورش استعدادهاي نهفته و بــالقوه پــژوهشگران ، مــبتكران ، مـخترعان و انـديشمندان اين مرز و بوم ، در سال 1366 « جشنواره بين المللي خوارزمي » را پايه ريزي كرد . بر اساس بند ( ب ) ماده (2 ) اساسنامه ي سازمان مذكور ، هر ساله مخترعان ، مبتكران و پژوهشگران كشور در اين جشنواره شناسايي و طي مراسمي با حضور رياست محترم جمهوري مورد تقدير قرار مي گيرند . در ضمن ، از طريق برنامه ريزي و ارتباط مستمر با موسسات علمي و صنعتي داخلي و خارجي ، زمينه حمايت همه جانبه و افزايش انگيزه هاي لازم جهت توسعه فعاليت هاي علمي و پژوهشي افراد مستعد و خلاق فراهم مي گردد .

به همين منظور و جهت رشد و شكوفايي استعدادها و خلاقيت هاي نوآوران جوان و گسترش روحيه ابتكار و نوآوري و حمايت و پشتيباني مادي و معنوي از قشر عظيم دانش آموزي ، در سومين دوره ي فعاليت جشنواره بين المللي خوارزمي ، در سال 1368 ، بخش دانش آموزي جشنواره با توافق وزارتين « فرهنگ و آموزش عالي وقت » و « آموزش و پرورش » ايجاد گرديد . اين بخش كه در ابتدا با دريافت 14 طرح از سطح كشور كار خود را آغاز كرد .در سال هاي بعد آن چنان با استقبال چشمگير دانش آموزان رو به رو شد كه ناگريز دردوره های بعد بخش دانش آموزي در سه مرحله استاني ، كشوري و بين المللي برگزار گرديد .

با توجه به اهميت طرح ها و پژوهش هاي علوم انساني در توسعه ي اخلاق و معنويت و نيز توسعه متوازن تكنولوژي و فرهنگ ، در سال 1374 كميته ي علوم انساني جشنواره به كميته هاي فني و مهندسي ، علوم پايه و پزشكي جشنواره افزوده شد و در محل حوزه ي علميه ي قم آغاز به كار كرد و سپس در سال 1375 در بخش دانش آموزي نيز گروه علوم انساني به ساير گروه هاي علمي جشنواره پيوست ، كه با استقبال قابل ملاحظه ي دانش آموزان مواجه گرديد .

با عنايت به تأكيدات ويژه ي رياست محترم جمهوري اسلامي ايران در مورد توجه به جوانان نوآور و خلاق ، از سال 1378 بخشي مستقل ، تحت عنوان « جشنواره جوان خوارزمي » با هدف تحت پوشش قرار دادن دانش آموزان ، دانشجويان و جوانان ، زير نظر « مركز تحقيقات علمي كشور » وابسته به معاونت پژوهشي وزارت علوم ، تحقيقات و فناوري و با همكاري وزارت آموزش و پرورش فعاليت خود را آغاز كرد .

بـخش دانـشجويي و آزاد ( افـراد زيـر 30 سـال ) در مركز تحقيقات علمي كشور و « بخش دانش آموزي و دانشجويان مراكز آموزش عالي وابسته به آموزش و پرورش » در معاونت آموزش متوسطه وقت فعال گرديد كه بخش اخير در سه سطح منطقه اي ، استاني و كشوري به فعاليت خود ادامه داد .

بخش دانش آموزي جشنواره خوارزمي از سال 1368 به ترتيب با دريافت 14 ، 36 ، 35 ، 35 ، 90 ، 286 ، 529 ، 886 ، 1862 ، 2963 ، 5633 ، 7603 ، 12588 ، 13123 و بالاخره در سال جاري با دريافت 17389 طرح ، با استقبال كم نظير دانش آموزان و همچنين از سال 1379 ـ با شكل گيري بخش دانشجويي ـ به ترتيب با دريافت 80 ، 313 ، 490 و 749 طرح دانشجويي ، با استقبال دانشجويان مراكز آموزش عالي وابسته به آموزش و پرورش رو به رو گرديد .

هيأت داوران پس از بررسي طرح هاي منتخب استاني در گروه هاي تخصصي « برق و الكترونيك ـ كامپيوتر ـ مكانيك ـ فيزيك ـ شيمي ـ رياضي ـ علوم زيستي ، پزشكي و كشاورزي ـ ادبيات و علوم انساني ـ معارف اسلامي ـ علوم اجتماعي ـ هنر » و استماع دفاعيه طرح هاي ارايه شده در نهايت با توجه به معيارهاي ارزيابي و امتيازات مكتسبه ، تــعدادي از طـرح هاي برتر دانش آموزي و دانشجويي ( مراكز آموزش عالي وابسته به آموزش و پرورش ) را به عنوان « برگزيدگان كشوري » و تعدادي از طرح ها را به عنوان « طرح هاي برتر استاني ( رتبه اول استاني ) » و « طرح هاي قابل تقدير ( رتبه دوم استاني ) » انتخاب مي نمايند .
در ضمن ، از سال تحصيلي 82 ـ 1381 با پي گيري ايجاد يكصد پژوهشسرا از سوي معاونت آموزش و پرورش نظري و مهارتي در مناطق آموزشي كشور ، سعي مي شود امكانات بيشتري براي تحقيق و پژوهش و بروز استعدادها و خلاقيت هاي دانش آموزي فراهم گردد .

--------------------------------------------------------------------------------

اهداف جشنواره جوان خوارزمی ( بخش دانش آموزی ) :

1 ـ توسعه و تعالي فرهنگ مطالعه و پژوهش در جامعه و ارتقاء سطح كمّي و كيفي فعاليت هاي علمي و پژوهشي در كشور

2 ـ كاربردي نمودن علوم و ارتباط دادن آن با زندگي و نيازهاي جامعه

3 ـ ارزش بخشيدن به دستاوردهاي علمي و فني جوانان

4 ـ شناسايي ، رشد و پرورش استعدادها و خلاقيت هاي نوآوران جوان

5 ـ پشتيباني و حمايت علمي و مادي از مبتكران و پژوهشگران جوان

6 ـ آماده سازي نسل جوان براي ورود به ميدان رقابت هاي علمي و فني

7 ـ هدايت استعدادها و خلاقيت ها در جهت رفع نيازهاي مراكز علمي و صنعتي

8 ـ آشنايي دانش آموزان با پژوهش و تحقيق و شيوه هاي كشف و حل مسايل علمي و فني

9 ـ انجام كارهاي علمي ، فني و پژوهشي به شيوه گروهي با حفظ رقابت سالم و سازنده

10 ـ توليد دانش و بومي كردن علم

--------------------------------------------------------------------------------

تاریخچه اجرای جشنواره :
امور برنامه ريزي و اجراي جشنواره در وزارت آموزش و پرورش از ابتدا تا كنون به استثناء سال 1377 كه توسط سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي اجراء گرديد ـ در معاونت آموزش و پرورش نظري و مهارتي ( معاونت آموزش هاي فني و حرفه اي ـ معاونت آموزش متوسطه ـ معاونت آموزشي) انجام پذيرفته است. مـسئوليت اجراي جشنواره در سال هاي 69 ـ 1368 برعـهده مهندس احمد چيني فروشان بوده است . از سال1370 تا سال 1376 آقاي مهندس سعيد برنج چي و درســال 1377 آقـــاي مهندس فرامرز باريكاني و از سال1378 تا 1380 مجدّداً آقاي مهندس سعيد برنج چي به عنوان دبير جشنواره بوده اند و از سال1381 ايـن مسئوليت بر عهده ي مهندس رضــا رســول زاده ، مدير كل آموزش وپرورش فني و حرفه اي مي باشد .

نحوه شرکت در جشنواره خوارزمی (بخش دانش آموزی) :
كليه دانش آموزان دوره متوسطه و پيش دانشگاهي و همچنين دانشجويان مراكز آموزش عالي وابسته به آموزش و پرورش مي توانند با ارايه طرحي پژوهشي ، ابتكاري و اختراعي در زمينه كليه علوم و فنون در جشنواره شركت نمايند . دانش آموزان و دانش آموزان مذكور بايستي فرم شركت در جشنواره را از واحد آموزشي دريافت و تكميل نموده و همراه با گزارش طرح و كليه مستندات ( عكس ، فيلم ، ديسكت ، CD . . . ) ] >به استثناء دست ساخته كه بايد هنگام دفاع ارايه شود [ بر اساس جدول زمان بندي به واحد ذيربط تحويل دهند تا به اداره ي آموزش و پرورش شهرستان / منطقه ارسال گردد .

اداره ي آموزش و پرورش شهرستان / منطقه پس از بررسي مقدماتي و در صورت لزوم داوري اوليه طرح ها ، طرح هاي مناسب و برتر دانش آموزان را به دبيرخانه جشنواره جوان خوارزمي استان ارسال مي نمايد .

شايان ذكر است طرح هاي دانشجويي مراكز آموزش عالي وابسته به آموزش و پرورش ، پس از بررسي اوليه مـستقيماً بـه دبـيرخانه جشنواره جوان خوارزمي استان ارسال مي شود . طرح ها در كميته هاي علمي و تخصصي استان داوري شده و طرح هاي منتخب و برتر بر اساس سهميه اعلام شده ، انتخاب و با توجه به جدول زمان بندي ، جهت داوري نهايي به دبيرخانه ي ستاد جشنواره جوان خوارزمي ارسال مي شود . در ستاد نيز طرح هاي منتخب در كميته هاي علمي و تخصصي داوري شده و نتيجه ي نهايي اعلام مي گردد .

--------------------------------------------------------------------------------

فعالیتها و برنامه ریزی های در دست اقدام :
وزارت آموزش و پرورش تلاش مي نمايد با برنامه ريزي ها و اقدامات مشروحه ذيل ، در جهت ايجاد تفكر خلاق ، ارتباط بين پژوهشگران ، مبتكران و مخترعان جوان با موسسات و مراكز علمي و صنعتي و جذب آن ها در داخل كشور و جلوگيري از فرار مغزها ، توسعه متوازن فرهنگ و تكنولوژي ، ايجاد و توسعه علم بومي و به تبع آن توسعه و تعالي جامعه در ابعاد معنوي و مادي گام بردارد .

1 ـ هدايت استعدادها و خلاقيت ها در جهت رفع نيازهاي مراكز علمي و صنعتي

2 ـ برقراري ارتباط با كليه برگزيدگان بخش دانش آموزي جشنواره خوارزمي از اولين دوره تاكنون و ارتباط مستمر با پژوهشگران ، مبتكران و مخترعان جوان به منظور ايجاد تسهيلات لازم در ادامـه تـحصيلات دانشگاهي آنان و پشتيباني علمي و مادي آن ها در تكميل طرح ها و پژوهش ها

3 ـ ارتباط بين پژوهشگران ، مبتكران و مخترعان جوان با مراكز علمي و صنعتي ، جهت استفاده بـهينه از استعدادها و خلاقيت هاي آن ها و ارزش بخشيدن به دست آوردهاي علمي و فني جوانان

4 ـ ارتباط با موسسات معتبر علمي و فرهنگي و صنعتي داخل و خارج از كشور ، جهت پشتيباني از طرح ها و پژوهش ها

5 ـ توسعه كيفي و كمّي پژوهشسراها و ايجاد حلقه اتصال بين پژوهشسراها و جشنواره جوان خوارزمي

6 ـ تدوين « طرح جامع جشنواره جوان خوارزمي » و ساختارمند نمودن فعاليّت هاي آن در جهت تسهيل وصول به اهداف

7 ـ آشنا نمودن كليه مديران و معلمان مدارس با اهداف ، ساز و كار و شيوه اجراي جشنواره و مشاركت هر چه بيشتر آن ها در برگزاري جشنواره جوان خوارزمي

8 ـ انجام پژوهشي جامع پيرامون تأثير جشنواره جوان خوارزمي در بروز خلاقيت دانش آموزان و دانشجويان و ارايه راهكارهاي لازم جهت بهبود شيوه اجراي آن

9 ـ پشتيباني از دانش آموزان خلاق در مناطق محروم ، جهت استفاده بهينه از خلاقيت هاي آنان

10 ـ برنامه ريزي جهت توسعه فعاليت هاي علمي در خارج از واحدهاي آموزشي

11 ـ بـرنامه ريـزي جهت آشنا نمودن دانش آموزان با شيوه هاي كشف و حل مسايل علمي و فني

12 ـ فعال نمودن مراكز علمي و تحقيقاتي و ايجاد مراكز جديد علمي و پژوهشي

13 ـ ايجاد تسهيلات بيشتر براي دانش آموزان و دانشجويان خلاق و مبتكر

معیارهای داوری :

ضوابط داوری :

1 ـ ارزش علمي ، پژوهشي و فني طرح

به اين معني كه طرح داراي مباني نظري مي باشد و در ساخت و انجام آن ، طراح يا طراحان از روش ها و قوانين علمي استفاده كرده اند ، و طرح ارائه شده در مقايسه با طرحهاي مشابه با توجه به مباني نظري و استفاده از روش ها و قوانين علمي ، داراي ارزش بالاتري مي باشد . اين ارزش از ديدگاه داوران ، ممكن است ناظر بر كاربرد طرح ، هزينه و بازده ، مزيت طرح نسبت به طرحهاي مشابه و يا سهولت استفاده از آن باشد .

2 ـ خلاقيت و نوآوري ـ تجزيه و تحليل و نتيجه گيري
خلاقيت ، عبارت از توليد فكر جديد و نوآوري در ساخت ابزار و يا ارائه نظريه و يا خلق اثري بديع در هنر و ادبيات است ؛ به اين معني كه طرح ارائه شده ممكن است بر اساس تفكر ديگران با تغييراتي در آن ، ساخته و يا ارائه شده و يا ممكن است طرح بر اساس تفكر طراح و يا طراحان شكل گرفته باشد كه در اين صورت ، خلاقيت و نوآوري را تواماً دارا خواهد بود .

تـجزيه و تحليل و نتيجه گيري ، بدين معني است كه فرد بتواند اجزاء و عناصر يك مسأله يا پديده را مورد بررسي قرار داده و سپس ارتباط بين اجزاء و عناصر را تحليل نمايد و در نهايت به يك فرضيه و يا نظريه برسد و راهكارهايي را ارائه نمايد .

3 ـ كاربرد و حل مسأله
كاربرد و حل مسأله ، بدين معني است كه طراح يا طراحان به مسأله اي برخورد كرده اند و براي حـل آن مسأله ، راه حـل و يـا راه حـل هـايي كاربردي پيشنهاد نموده اند ، كه قابل ساختن و يا عمل كردن است و تجويز آن ، راه حل منطقي مسأله مورد نظر طراح و يا طراحان مي باشد . در آثار ادبي و هنري ، ارزش و كاربرد اثر در ادبيات و هنر ، ملاك ارزيابي خواهد بود .

4 ـ‌گزارش علمي و مستند سازي
طراح يا طراحان بايستي كليه مراحل عمليات طرح از شروع تا پايان را بر اساس چهارچوب يك نوشتار علمي ، با رعايت « مقدمه ، پيشينه تحقيق ، طرح مسأله ، تعريف و تشريح كامل اجزاء طرح ساخته شده ، شيوه عمل آن و قوانين علمي به كار رفته در آن و در طرح هاي پژوهشي ، علاوه بر موارد فوق ، امكان مطالعه ، عامل زمان و مكان ،تـهيه و تنظيم فرضيه ، طــــبقه بندي اطلاعات ، تجزيه و تـــحليل اطلاعات ،تـعيين اعتبار فرضيه ، نتيجه گيري و درصورت امكان ، ارائه نظريه » ، و همراه بامـدارك و مـستندات لازم ( عكس ، نمودار ، فيلم ، ديسكت ، سي دي و . . . ) ارائه نمايند .

توجه :
دانش آموزان عزيز ممكن است در هر يك از حوزه هاي علوم رياضي و فني ، علوم تجربي ، زيستي و كشاورزي ، علوم انساني و هنر ، طرح هايي را ارائه نمايند كه هيأت داوري بـراي داوران طـرح بر اساس ضوابط چهارگانه فوق الذكر ، دقيقاً نتوانند مصاديق آن را پيدا نمايند ؛ لذا بايد در ارزيابي طرح ها ، ويژگي هر حوزه معرفتي و روش علمي مربوط به آن حوزه مدنظر قرار گيرد .
مدارك لازم جهت ارائه طرح به ستاد جشنواره :
1 ـ گزارش علمي جامع و كامل طرح

2 ـ فــرم هاي تــكميل شده ( 1 ) ، ( 2 ) ، ( 3 ) و ( 4 )

3 ـ مدارك و مستندات مربوط به طرح ( نوار ويديويي ، نوار كاست ، ديسكت ، CD ، عكس ، نمودار و . . .، به استثناء دست ساخته ها )

تبصره : دست ساخته هاي طراحان در صورت درخواست ستاد ، جهت داوري حضوري ارائه شود .

تذكرات مهم:

1 ـ بــــراي هر طرح بايد مدارك فوق به صورت جداگانه تكميل و ارسال شود و از ارسال چند طرح در قالب « مجموعه طرح » با يك فرم خودداري گردد .

2 ـ فرم شماره ( 2 ) براي هر طراح به طور جداگانه تكميل شود .

3 ـ فرم ها به طور كامل ، تكميل و موارد درخواستي ( عكس طراح ، طرح و . . . ) ضميمه شود

4 ـ جــدول زمان بندي و سهميه تعيين شده دقيقاً رعايت شود . به طرح هايي كه خارج از برنامه زمان بندي ، سهميه تعيين شده ، بدون داوري كميته استان و يا به طور ناقص ارسال گردد ، ترتيب اثر داده نخواهد شد

5 ـ كليه گزارش ها ، مدارك و مستندات علمي مربوط به طرح هاي منتخب استان ، اعم از نوشته ها ، كتاب ها ، نوار ويدويي ، نوار كاست ، CD ، عكس و نمودار ، به انضمام فرم هاي تكميل شده ، به طور كامل ارسال گردد وليكن از ارسال دست ساخته ها خودداري شود . 6 ـ تصويري از كليه گزارش ها ، مدارك و مستندات ارسالي در دبيرخانه استان بايگاني و اصل گزارش و مدارك به ستاد ارسال گردد .

7 ـ با توجه به اين كه طرح هاي ارسالي به طور مقايسه اي در زمينه ها و گروههاي مربوط بررسي و انتخاب مي شوند ، لذا كليه اعتراضات مربوط به انتخاب طرحهاي منتخب استاني بايد در كميته جشنواره استان مورد بررسي قرار گيرد و ستاد جشنواره منحصراً در مورد شيوه داوري كميته هاي استاني ارزيابي لازم را به عمل خواهد آورد .

8 ـ كميته جشنواره استان ها بايد آمار كامل طرح هاي شهرستان / مناطق و مراكز آموزش عالي وابسته به آموزش و پرورش را در جدول پيوست تكميل نموده و همراه با طرح هاي منتخب به ستاد جشنواره ارسال نمايند.

9 ـ سهميه تعداد طرح هاي منتخب استاني هر استان براي پنجمين جشنواره جوان خوارزمي بر اساس شاخص هاي زير محاسبه شده است . رعايت سهميه طرح هاي منتخب از سوي استان هاي ضروري است .
 

خوارزمی کیست ؟

مـحمد بـن موسي خوارزمي مجوسي با كنيه ابوعبدالله ، متوفي به سال 232 هجري قمري ، نخستين رياضي دان برجسته جهان اسلام ، منجّم ، جغرافي دان و مورخ ايراني است . او يكي از بزرگترين دانشمندان مسلمان و بزرگترين عالم زمان خود بود كه در خوارزم و بنا به قولي در سال در سال 185 هجري قمري در نزديكي بغداد پا به عرصه وجود نهاد . بعضي معتقدند وي در حدود سال 130 هجري قمري در شهر خوارزم ( خيوه ) به دنيا آمد . اجدادش اهـل خـوارزم بودند ، اما به احتمال زياد خودش از اهالي قطر بولي ، منطقه اي نزديك بغداد بود .

از زندگي خوارزمي چندان اطلاعي كه قابل اعتماد باشد ، در دست نيست ؛ زيرا در بعضي موارد كه ذكر محمد بن موسي مي رود ، معلوم نيست كه مقصود محمد بن موسي خوارزمي است يا محمد بن شاكر ( = بنو موسي ).

تاريخ مرگ وي نيز به تحقيق به دست نيامده است . بعضي وفات او را بين 220 و 230 هجري قمري و برخي بعد از 232 هجري قمري دانسته اند . عده اي نيز معتقدند او در سال 233 هجري قمري دار فاني را وداع گفت .

اين دانشمند شهير اسلام ، يكي از منجمان دربار مأمون ، خليفه عباسي و احتمالاً يكي از مباشرين رصدهاي وي و عضو « دارالحكمه » بود كه گروهي از دانشمندان در بغداد به سرپرستي مأمون در آن فعاليت مي كردند .

خوارزمي ، اولين كسي بود كه اعداد علامت دار را به كار برد . او براي اين كار ، اصطلاحاتي را به كار مي بُرد و اعداد منفي را ناقص و اعداد مثبت را زايد مي ناميد . به طور مثال ، او عدد ( 2ـ ) را دو ناقص و ( 2 + ) را دو زايد نام گذاري كرده بود . تا آن زمان ، كاربرد حروف در رياضيّات ، متداول نبود . خوارزمي در حل مجهولي ، عدد مجهول را « شي ء » و مجذور مجهول را « مال » مي ناميد .

مورخان در آثار خود آورده اند كه او براي مسلط شدن بر علوم هندي ، سفري به هندوستان كرده بود . خوارزمي علوم يوناني و هندي را با هم تلفيق كرد . كتاب هايي كه وي درباره ارقام هندي نگاشته است ، بعد از آن كه در قرن دوازدهم به زبان لاتيني منتشر شد ، تأثير خاص بر اروپاييان گذارد . در اين باب مي توان كتاب « حساب خوارزمي » را نام برد . متن عربي اين كتاب از بين رفته است ولي ترجمه لاتيني آن از قرن دوازدهم ميلادي موجود است . اهميت اين كتاب در اين است كه مسلمان ها و اروپائيان را با شمار هندي آشنا ساخت . لفظ آلگوريتم ( Algoritm ) و آلگوريسم (Algorism ) و نظاير آن ها در زبان هاي اروپايي كه به مـعني فـن مـحاسبه بـا ارقـام يـا عـلامت هـاي مـخصوص ديـگر بـه كار مـي رود ، برگردان « الخوارزمي » مي باشد و هم اكنون اين كلمه براي بيان روش دوري از محاسبه مي آيد كه صورت قاعده اي را پيدا كرده باشد .

گفتني اسـت كـه هـيچ يك از رياضيدان هاي قرون وسطي ، اثر او را در تطور فكر رياضي نداشته اند . آثار او در رياضيات و نجوم ، اهميت بسيار داشته است . وي بيش از هر رياضي دان ديگر ، بر آيندگان تأثير داشته است . در رياضيات ، كتاب « حساب الجبر و المقابله » و « كتاب الجمع و التفريق » از اوست . كتاب جبر وي نخستين كتابي است كه به نام جبر و مقابله نوشته شده است ، كه آن را به مأمون تقديم كرد . بـه هـمين خاطر ، خوارزمي را مي توان يكي از بنيان گذاران علم جبر ، به عنوان رشته اي متمايز از هندسه شمرد . او با اين اثر ، نام اين علم را در خاور و باختر تعيين كرده است . نام علم جبر در زبان هاي اروپايي از نام اين كتاب گرفته شده است . اين كتاب ( به قول وي « مختصر » ) قـرن ها مـرجع و مأخذ اروپاييان به شمار مي رفت و تا سال هاي « 1603 ـ 1540 ميلادي » مبناي مطالعات علمي آن ها در اين رشته بود . ترجمه لاتيني اين كتاب به « يوهانس هيسپالنسيس » و ترجمه لاتيني ديگر آن به ط گراردوس كرمونسيس » منسوب است . در ضمن ، « رابرت چستري » نيز آن را به لاتيني ترجمه كرد ، كه اين ترجمه را مي توان آغاز علم جبر در اروپا دانست . متن جبر و ترجمه انگليسي آن به وسيله « فردريك روزن » در سال 1831 ميلادي در لندن به چاپ رسيده است.

از كـارهاي متأخر ، در اين زمينه مي توان به كتاب ترجمه لاتيني « جبر الخوارزمي » اثر « لويي شارل كارپينسكي » اشاره كرد كه مشتمل بر مقدمه ، حواشي ، تعليقات انتقادي و ترجمه به زبان انگليسي است .

خـوارزمي ، دسـتي تـوانا در عـلم نـجوم نـيز داشت . او همراه با ساير منجماني كه مأمون براي اندازه گيري طول قوس يك درجه نصف النهار مأمور كرده بود ، در اين كار شركت داشت . وي دو تحرير از سند هند فراهم كرد . « زيج خوارزمي » مانند ساير زيج ها ، علاوه بر جدول هاي نجومي و مثلثاتي ، مشتمل بر مقدمه نسبتاً مفصل در علم نجوم است كه در حكم نجوم نظري مـي باشد . جدول هاي نـجومي و مـثلثاتي خوارزمي كه « مسلمه مجريطي » در آن ها تجديد نظر كرد ، در سال 1126 ميلادي به وسيله « ادلارد » به لاتيني ترجمه شد . اين جدول ها عــلاوه بر « جـيب » ، مـشتمل بـر « ظل » نـيز مي باشد . بعضي احتمال داده اند كه « ظل » را مسلمه مجريطي در آن وارد كرده است .

ايـن انديشمند ، دو كتاب هم در باب « اصطرلاب » نوشته است . يكي كتاب « العمل بالاصطرلاب » و ديگري كتاب « عمل الاصطرلاب » مي باشد . از اين دو كتاب و كتاب « الرخامه » وي اثري بر جاي نمانده است .

خـوارزمي به اشــاره مــأمون ، اطلسي از نــقشه هاي آسمان و زمين فراهم كرد و كتاب « صورة الارض » را تأليف نمود كه در آن متن و نقشه هاي جغرافيايي بطليموس را اصلاح كرده است . اين كتاب را « نالينو » به زبان ايتاليايي ترجمه كرده و با حواشي و تحقيقات دقيق در رُم به چاپ رسانيده است .

كتاب هاي « تقويم البلدان » و « الفَلَك » نيز از او مي باشد كه به زبان هاي اروپايي ترجمه شده است.
 

ادوارد فیلیپس : مردی که اشتباه نکند ارزش کارهای بزرگ را نخواهد داشت .